प्रहरी समाजमा शान्ति, सुरक्षा र कानुनको संरक्षणका लागि खटिने महत्वपूर्ण संस्था हो। प्रहरीप्रति नागरिकको ठूलो अपेक्षा हुन्छ। कानुनको पालना गराउने व्यक्ति आफैं कानुनको दायरामा रहनुपर्छ, उसको व्यवहार पारदर्शी र जिम्मेवार हुनुपर्छ भन्ने कुरा स्वाभाविक हो।
तर यसको अर्थ प्रहरीको वर्दी लगाएको क्षणदेखि उसको व्यक्तिगत जीवन, भावना, सम्बन्ध र गोपनीयताको अधिकार समाप्त हुन्छ भन्ने होइन। प्रहरी पनि आखिर मान्छे हुन।
एक जना प्रहरी आफ्नी प्रेमिका, साथी वा परिवारका सदस्यसँग होटलमा गएको विषयलाई मात्र आधार बनाएर उसलाई अपराधी, अनैतिक वा चरित्रहीनका रूपमा चित्रण गर्नु न्यायोचित हुँदैन।
होटल जानु आफैंमा अपराध होइन। कसैसँग व्यक्तिगत सम्बन्ध हुनु पनि अपराध होइन। कुनै व्यक्तिको निजी जीवनसँग जोडिएको विषयलाई अपराधसँग जोडेर सार्वजनिक रूपमा सनसनी फैलाउनुअघि त्यसमा अपराधको वास्तविक आधार, प्रमाण र कानुनी पक्ष छ कि छैन भन्ने हेर्न आवश्यक हुन्छ।।
आजको डिजिटल युगमा एउटा फोटो, भिडियो वा छोटो सूचनाले केही मिनेटमै हजारौँ मानिसको धारणा बदल्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको आधा-अधुरो सूचना नै कतिपय अवस्थामा सत्यजस्तो देखिन थाल्छ। त्यसपछि अनुसन्धानभन्दा पहिले फैसला हुन्छ, प्रमाणभन्दा पहिले आरोप लाग्छ र तथ्यभन्दा पहिले चरित्रहत्या सुरु हुन्छ। यस्तो प्रवृत्ति कुनै पनि सभ्य समाजका लागि स्वस्थ होइन।
पत्रकारिताको शक्ति समाजमा अत्यन्त ठूलो हुन्छ। पत्रकारले उठाएको प्रश्नले राज्यलाई जवाफदेही बनाउन सक्छ, पीडितलाई न्याय दिलाउन सक्छ र गलत काम गर्ने व्यक्तिलाई कानुनी कठघरामा पुर्याउन सक्छ। तर त्यही शक्तिको गलत प्रयोग भयो भने निर्दोष व्यक्तिको प्रतिष्ठा, परिवार र सामाजिक जीवनमा गम्भीर क्षति पुग्न सक्छ। त्यसैले पत्रकारितामा तथ्य, सन्तुलन, प्रमाण र सार्वजनिक हित सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुनुपर्छ।
प्रहरीले कानुन उल्लंघन गरेको छ भने समाचार लेखिनुपर्छ। प्रहरीको पदको दुरुपयोग भएको छ भने प्रश्न उठ्नुपर्छ। भ्रष्टाचार, हिंसा, घुस, मानवअधिकार उल्लंघन वा अन्य कुनै गैरकानुनी गतिविधिको प्रमाण भेटिएमा त्यसको निष्पक्ष अनुसन्धान र सार्वजनिक बहस हुनुपर्छ। प्रहरी भएकै कारण कसैलाई कानुनभन्दा माथि राख्नु हुँदैन।
तर अर्कोतर्फ, प्रहरी भएकै कारण उसको निजी जीवनलाई अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक गर्नु पनि स्वीकार्य हुनु हुँदैन। जवाफदेहिता र गोपनीयताबीचको सीमालाई बुझ्नुपर्छ। सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिको काम र सार्वजनिक जिम्मेवारी जनताको चासोको विषय हुन सक्छ, तर उसको हरेक व्यक्तिगत भेटघाटलाई अपराधको कोणबाट प्रस्तुत गर्नु पत्रकारिताको मर्यादाभित्र पर्दैन।
हामीले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा छुट्याउन आवश्यक छ—व्यक्तिगत आचरण र आपराधिक गतिविधि एउटै कुरा होइन। कुनै व्यक्ति कसैसँग भेटेको, होटल गएको, निजी समय बिताएको वा व्यक्तिगत सम्बन्धमा रहेको कारण मात्र अपराधी हुँदैन। अपराध भन्नका लागि कानुनले परिभाषित गरेको कसुर र त्यससँग सम्बन्धित तथ्य तथा प्रमाण आवश्यक हुन्छ।
कसैको चरित्रमाथि प्रश्न उठाउनु सजिलो छ, तर त्यसले उसको जीवनमा पार्ने असर गम्भीर हुन सक्छ। एउटा सनसनीपूर्ण शीर्षकले व्यक्तिको प्रतिष्ठा मात्र होइन, उसको परिवार, सम्बन्ध, रोजगारी र सामाजिक जीवनसमेत प्रभावित हुन सक्छ। समाचार प्रकाशित भएपछि त्यसलाई सच्याउन सकिए पनि त्यसबाट भएको क्षति सधैं सजिलै मेटिँदैन।
त्यसैले पत्रकार र सञ्चारमाध्यमले अझ जिम्मेवार बन्नुपर्छ। समाचारको उद्देश्य मानिसलाई बदनाम गर्नु होइन, सत्य बाहिर ल्याउनु हो। पाठकको ध्यान तान्नका लागि निजी जीवनका सामान्य घटनालाई अपराधजस्तो बनाएर प्रस्तुत गर्नु पत्रकारिताको व्यावसायिकता होइन। समाचारमा तथ्य छ भने तथ्य बोल्न दिनुपर्छ; प्रमाण छ भने प्रमाण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। अनुमान, हल्ला र उत्तेजनाले सत्यको स्थान लिनु हुँदैन।
त्यसैगरी, नागरिकले पनि सामाजिक सञ्जालमा देखिएको हरेक सामग्रीलाई सत्य मानेर तत्काल निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। कुनै व्यक्तिको फोटो वा भिडियो देख्दैमा त्यसको सम्पूर्ण पृष्ठभूमि थाहा हुँदैन। हामीले सेयर गर्ने एउटा पोस्टले कसैको जीवनमा कस्तो असर पार्न सक्छ भन्ने सोच्न आवश्यक छ।
प्रहरीमाथि आलोचना गर्न पाइन्छ, प्रश्न गर्न पाइन्छ र आवश्यक परे कडा कानुनी कारबाहीको मागसमेत गर्न पाइन्छ। लोकतन्त्रमा कुनै संस्था आलोचनाभन्दा माथि हुँदैन। तर आलोचना काम र प्रमाणका आधारमा हुनुपर्छ, व्यक्तिगत जीवनमा अनावश्यक हस्तक्षेपका आधारमा होइन।
प्रहरीलाई जिम्मेवार बनाउने नाममा प्रहरीको मानवीय पक्षलाई बिर्सनु हुँदैन। दिनरात नागरिकको सुरक्षा, शान्ति र कानुनका लागि खटिने व्यक्तिलाई पनि आफ्नो ड्युटीबाहिर सामान्य जीवन जिउने अधिकार हुन्छ। उसको पनि प्रेम हुन सक्छ, मित्रता हुन सक्छ, परिवारसँग समय बिताउन सक्छ र व्यक्तिगत निर्णय लिन सक्छ। ती सबै कुरालाई अपराधको चश्माबाट हेर्नु अन्याय हुन्छ।
हामीलाई बलियो पत्रकारिता चाहिएको छ, तर जिम्मेवार पत्रकारिता पनि चाहिएको छ। हामीलाई प्रहरीको जवाफदेहिता चाहिएको छ, तर प्रहरीको निजी जीवनमाथि अनावश्यक हस्तक्षेप होइन। हामीलाई सत्य चाहिएको छ, सनसनी होइन। हामीलाई प्रमाण चाहिएको छ, अनुमान होइन। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, हामीलाई कानुनी शासन चाहिएको छ, भीडको फैसला होइन।
गलत काम भएको छ भने खुलेर प्रश्न उठाऔँ। प्रमाण छ भने अनुसन्धानको माग गरौँ। कानुन उल्लंघन भएको छ भने कानुनी प्रक्रियाबाट कारबाही गरौँ। तर अपराध नै नभएको विषयलाई अपराधको रंग दिएर कसैको चरित्रहत्या नगरौँ।
वर्दीले जिम्मेवारी थप्छ, मानव अधिकार खोस्दैन। पदले सार्वजनिक दायित्व थप्छ, निजी जीवनको अधिकार समाप्त गर्दैन।
अन्ततः एउटा कुरा सम्झौँ,
प्रहरी पनि मान्छे हुन्। उनीहरू पनि भावना भएका नागरिक हुन्। उनीहरूको पनि व्यक्तिगत जीवन छ, गोपनीयताको अधिकार छ र सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकार छ।
गलत कामको विरोध गरौँ, तर प्रमाणबिना कसैलाई अपराधी नबनाऔँ।
सत्यको पक्षमा उभिऔँ, तर सनसनीको होइन।
कानुनको सम्मान गरौँ, तर व्यक्तिको मौलिक अधिकार पनि नबिर्सौँ।
यही नै जिम्मेवार पत्रकारिता हो। यही नै सभ्य समाजको पहिचान हो।
