काठमाडौंको त्रिपुरेश्वरमा आगो एउटा शरीरमा लागेको थिएन। त्यो आगो एउटा सपनामा लागेको थियो। त्यो आगो एउटा आमाको आँखामा सजिएको भविष्यमा लागेको थियो। त्यो आगो बुबाको पसिनाले हुर्काएको विश्वासमा लागेको थियो। त्यो आगो एउटा गरिब परिवारले वर्षौंसम्म जोगाएर राखेको आशामा लागेको थियो।
आज गणेश नेपाली यस संसारमा छैनन्। उनीसँगै एउटा परिवारको उज्यालो निभेको छ। एउटा घरको हाँसो हराएको छ। एउटा गाउँले आफ्नो मेहनती छोरा गुमाएको छ। तर यो शोक एउटा परिवारमा मात्र सीमित छैन। यो पीडा हजारौं नेपाली युवाको साझा पीडा बनेर हाम्रो सामु उभिएको छ।
मुगुको विकट पहाडबाट काठमाडौं आइपुगेका गणेश नेपाली कुनै विलासिताको सपना बोकेर आएका थिएनन्। उनी करोडपति बन्न आएका थिएनन्। उनी केवल एउटा राहदानी बनाउन आएका थिए। त्यो राहदानी, जसलाई उनले आफ्नो परिवारको उद्धार गर्ने ढोका ठानेका थिए।
कसैले आफ्नो जन्मभूमि छोड्न किन चाहन्छ? किन आफ्ना बुबाआमाको काख, गाउँको माटो, आफन्तको माया छोडेर अपरिचित मुलुकमा पसिना बेच्न तयार हुन्छ? उत्तर सरल छ—किनभने उसले आफ्नै देशमा भविष्य देख्दैन।
नेपालका राहदानी कार्यालयहरूमा लागेको लाम केवल राहदानीको लाइन होइन। त्यो बेरोजगारीको लाइन हो। त्यो अभावको लाइन हो। त्यो ऋणको लाइन हो। त्यो निराशाको लाइन हो। त्यो देशभित्र अवसर नपाएका युवाहरूको मौन प्रदर्शन हो।
गणेश नेपालीको मृत्युको अनुसन्धान भइरहेको छ। घटनाको वास्तविक कारण र जिम्मेवारी सम्बन्धित निकायले निष्पक्ष रूपमा निर्धारण गर्नुपर्छ। यही कानुनी बाटो सही हो। तर अनुसन्धानभन्दा बाहिर पनि एउटा ठूलो सत्य छ। देशको अवस्था यस्तो बनेको छ कि हजारौं युवा मानसिक, आर्थिक र सामाजिक दबाबको भारी बोकेर बाँचिरहेका छन्।
कहिलेकाहीँ मानिसलाई सबैभन्दा धेरै पोल्ने आगो पेट्रोलको हुँदैन, निराशाको हुन्छ। त्यो निराशा, जसले मानिसलाई लाग्छ।अब मेरो लागि कुनै बाटो बाँकी छैन। त्यो अनुभूति आफैंमा भयावह हुन्छ।
हामीले सडकमा हिँडिरहेका युवाको मुस्कान देख्छौं, तर उसको मनभित्र कति आँधी चलेको छ भन्ने देख्दैनौं।
हामी उसको मोटरसाइकल देख्छौं, तर त्यसको किस्ता देख्दैनौं। हामी उसको अनुहार देख्छौं, तर घरमा कुरेर बसेकी आमाको चिन्ता देख्दैनौं। हामी उसको कागजात देख्छौं, तर उसले बोकेको ऋण र जिम्मेवारीको भारी देख्दैनौं।
राज्यको शक्ति कानुनमा मात्र होइन, नागरिकसँग गर्ने व्यवहारमा पनि देखिन्छ। अनुशासन आवश्यक छ, नियम आवश्यक छन्, तर संवेदनशीलता पनि उत्तिकै आवश्यक छ। एउटा मुस्कान, एउटा सम्मानजनक बोली, एउटा संयमित व्यवहारले कहिलेकाहीँ एउटा जीवन बचाउन सक्छ।
गणेश नेपालीले आगो लगाएपछि उनका परिवारमा के बित्यो होला? त्यो खबर सुनेर आमाको मुटु कति पटक चिरियो होला? “छोरा विदेश जान्छ, घर बनाउँछ, ऋण तिर्छ” भन्ने सपना देखेका बुबाले आज आफ्नो छोराको शव हेर्नुपर्दा उनको मनमा कस्तो आँधी चलेको होला? यी प्रश्नहरूको उत्तर कुनै अनुसन्धान प्रतिवेदनले दिन सक्दैन।
देशमा रोजगारी छैन। गाउँ रित्तिँदै छन्। खेत बाँझिँदै छन्। विद्यालयमा विद्यार्थी घट्दै छन्। तर राहदानी कार्यालयको भीड घटेको छैन। किनभने आज धेरै युवाका लागि राहदानी नै भविष्यको अर्को नाम बनेको छ।
तर विडम्बना, त्यो भविष्य खोज्ने यात्रामै एउटा सपना चिहानसम्म पुग्यो।
यो घटना कसैको राजनीतिक मुद्दा बन्नु हुँदैन। कसैको प्रचारको साधन बन्नु हुँदैन। यो एउटा राष्ट्रिय आत्मपरीक्षण बन्नुपर्छ।
हामीले आफूलाई सोध्नुपर्छ,, हामीले युवालाई के दियौं? आशा कि निराशा? अवसर कि बाध्यता? सम्मान कि उपेक्षा?
आज गणेश नेपाली छैनन्। तर उनको नामसँगै एउटा प्रश्न इतिहासमा लेखिएको छ। के नेपालका युवाले आफ्नो देशमै सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकार पाउने दिन कहिले आउँछ?
हामी सबैलाई सम्झनुपर्छ । जीवन अमूल्य छ। कुनै पनि पीडा, कुनै पनि अपमान, कुनै पनि असफलताभन्दा जीवन ठूलो हुन्छ। आत्मदाह समाधान होइन। तर एउटा नागरिकलाई यस्तो निर्णयसम्म पुग्ने अवस्था सिर्जना हुनु पनि कुनै सभ्य समाजको सफलता होइन।
गणेश नेपालीको चिताको धुवाँ आकाशमा हराइसकेको होला। तर त्यो धुवाँले उठाएको प्रश्न अझै हाम्रो समाज, हाम्रो राजनीति, हाम्रो प्रशासन र हाम्रो अन्तरात्मामाथि मडारिरहेको छ।
यदि यो घटनापछि पनि हामी बदलिँदैनौं भने अर्को गणेश नेपाली कतै फेरि कुनै अर्को कार्यालयको गेटमा, कुनै अर्को सडकमा, कुनै अर्को निराशाको क्षणमा आफ्ना सपनामाथि आगो लगाउन बाध्य नहोला भन्ने ग्यारेन्टी कसले दिन सक्छ?
एउटा राष्ट्र त्यतिबेला बलियो हुन्छ, जब उसका युवाले विदेश जाने टिकट होइन, आफ्नै देशमा भविष्य देख्छन्। जब नागरिकले कार्यालयको ढोकामा डर होइन, सम्मान महसुस गर्छन्। जब कानुनसँगै करुणा पनि जीवित हुन्छ। र जब कुनै आमाले आफ्नो छोरालाई “विदेश जानु” होइन, “यही देशमा बाँच” भन्न सक्ने अवस्था बन्छ।
गणेश नेपाली अब कहिल्यै फर्केर आउने छैनन्। तर उनको मृत्युले हामीलाई एउटा अन्तिम प्रश्न छोडेको छ। हामी अझै कति सपना जल्न दिनेछौं? अझै कति आमाको काख रित्याउनेछौं? अझै कति युवाले आफ्नो देशमै हार मानेपछि मात्र हामी जाग्नेछौं?
गणेश नेपालीप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली। शोकसन्तप्त परिवारप्रति गहिरो समवेदना। र सम्पूर्ण राज्य संयन्त्र, राजनीतिक नेतृत्व तथा समाजप्रति एउटै आग्रह, अब कम्तीमा अर्को सपना जल्न नदिनुहोस्।
